Het is 1926. De Amerikaanse douane beoordeelt een kunstwerk bestemd voor een grote overzichtstentoonstelling in New York als een onbekend stuk metaalwerk.
Zij eisen een invoertarief van 40%. Het betreft ‘L’Oiseau d’or’, de gouden vogel, van de kunstenaar Constantin Brâncuși, internationaal bekend als Brancusi.
L’Oiseau d’or 
Constantin Brâncuși Fair Use
Het is 2026, honderd jaar later. In H’ART museum in Amsterdam is de tentoonstelling ‘De geboorte van de moderne beeldhouwkunst’ te bezichtigen. Een uitzonderlijke collectie werken van Brancusi is bijeengebracht. Ik loop rond en vraag me af wat deze kunstenaar bezield heeft.
Brancusi wordt wel beschouwd als de vader van de moderne beeldhouwkunst. Het conflict met de grensautoriteiten en de rechtszaak die volgde, betekenden een mijlpaal in de kunstgeschiedenis, een verschuiving in de definitie van kunst. Voortaan zouden de intentie van de kunstenaar en de esthetische visie even zwaar wegen als een realistische weergave. Constantin Brancusi was een innerlijk gedreven mens. Al op elf jarige leeftijd verlaat hij zijn ouderlijk huis en zoekt hij al zwervend zijn weg door het leven. Op 26-jarige leeftijd maakt hij een ongewoon beeld: een man, van wie de huid verwijderd is en de spieren minutieus zijn blootgelegd. Het is zijn eerste poging om voorbij de buitenkant de ‘echte’, de innerlijke werkelijkheid te vatten. Hij wint met ‘De Gevilde’ de prijs die uitgeschreven is door de School voor Schone Kunsten in Boekarest. Als hij 28 is, ziet hij voor zichzelf geen toekomst meer in Roemenië. Hij besluit te voet – hij heeft geen geld om anders te reizen – naar Parijs te gaan, het kunstcentrum van Europa. Hij leert in Parijs de toen al bekende beeldhouwer Auguste Rodin kennen. Rodin neemt hem als assistent aan maar al snel vertrekt Brancusi. Zijn belangrijkste beweegreden was: ‘Er groeit niets in de schaduw van grote bomen.’
Brancusi zocht vernieuwing. Hij krabbelde zijn eenvoudige definitie van kunst op een van zijn notitieblaadjes: ‘Het scheppen van dingen die je nog niet kent.’
Hij breekt met de traditie van boetseren naar model, van laag op laag en ontwikkelt zich in taille directe, het direct hakken en snijden in de materialen, in steen, gips en hout. In die directe wijze van werken ervoer Brancusi ‘de waarde van het moment’. Het hakken en snijden was voor hem als een zoektocht naar oerbeelden, oervormen en oerideeën: naar de essentie van het bestaan. Al het overbodige en overtollige weghalen om ‘echtheid’, om ‘waarheid’ te vinden, om een onaantastbare kern bloot te leggen. Zoals Michelangelo ook zei: ‘Ik hoef alleen maar de engel uit de steen te bevrijden.’ Brancusi zegt over zijn vissenserie:
‘Je denkt aan zijn snelheid, zijn zwevende, flitsende lichaam dat door het water heen te zien is… nou, ik heb geprobeerd precies dat uit te drukken (…) Ik wil alleen de flits van zijn geest weergeven.’
Met zijn ‘flits’ raakt Brancusi mij in de ziel. De verregaande abstrahering en beweging in zijn beelden raken aan de oorsprong van het leven.
La Prière Constantin Brâncuși Fair Use
In 1907 maakt Brancusi in opdracht ‘La Prière’, het gebed. Het laat een jonge vrouw zien, die knielt op de grond met het hoofd licht gebogen en haar armen over haar hart gevouwen. Haar houding maakt duidelijk dat zij in gebed is.
Leda Constantin Brâncuși Fair Use
In 1920 beeldhouwt Brancusi ‘Leda’ in wit marmer en later in brons. Leda, de mooie maar sterfelijke koningin, die zich verenigt met de onsterfelijke god Zeus in de gedaante van een zwaan. Brancusi doet hier iets groots. Zijn zwaan heeft geen klassieke zwanenhals, maar een taps toelopende, driehoekige vorm, waarin ik de houding van een knielende vrouw, vergelijkbaar met ‘La Prière’ zie. In dit beeld zijn Leda en Zeus volkomen één geworden. Zijn beeld ‘Leda’ laat een glimp van de waarheid zien, dat sterfelijkheid onlosmakelijk verbonden is met onsterfelijkheid. Dat de adem van de eeuwigheid in mij ademt, de flits van de onsterfelijke geest in alle sterfelijke wezens woont.
Prometheus, uit de Griekse mythologie, stal het goddelijke onsterfelijke vuur van de berg Olympus om het in de harten van mensen te planten opdat ook zij zouden kunnen dromen, kunnen denken en doen in vrijheid, ja zelfs de onsterfelijke goden zouden kunnen evenaren.
Prométhée Constantin Brâncuși Fair Use
‘Prométhée’ van Brancusi laat een sluimerend, slapend jongetje zien. Net als in zijn beeld ‘Leda’, geeft Brancusi met ‘Prométhée’ aan de oude mythe een eigen draai. Terwijl ik het beeld opneem, is het alsof ik Prometheus hoor zeggen: het goddelijke vuur dat ik je in het hart gaf, waarvoor ik geleden heb, ligt nog altijd slapend en vastgeklonken in je hart. Word wakker. Bevrijd het jou geschonken goddelijke vuur! Ontdek de onsterfelijke flits van de geest in je. Het beeld ‘Prométhée’ wijst op onnavolgbare wijze op een nieuwe levensmogelijkheid die in alle harten rust. Brancusi geeft de mythe de nodige nieuwe betekenis voor onze tijd.
Een vogel staat symbool voor vrijheid, voor de vlucht van de ziel in verlangen naar de vereniging met de geest. Brancusi maakte maar liefst 27 vogelbeelden in marmer en brons en nog eens dertien in gips. Een daarvan kreeg een Roemeense titel: ‘Maiastra’. Het verbeeldt de magische vogel uit de sprookjes en legenden van zijn geboorteland.
‘De Maiastra-vogel staat symbool voor de vlucht die de mens bevrijdt uit de beperkingen van de levenloze materie,’
zegt Brancusi. En verder:
‘Het zijn geen vogels die ik beeldhouw, het is de daad van het vliegen. Ik probeer in mijn hele leven de essentie van de vlucht te pakken te krijgen. De vlucht, wat een geluk!’
De ranke schoonheid van ‘L’Oiseau d’or’, het beeld dat in 1926 niet door de douane kwam, weerspiegelt de bevrijding van het innerlijke vuur. Deze zielevogel stijgt op, zij doorbreekt de horizontale aardse natuurwetten. Zij volgt de rechte lijn naar wat boven is.
Brancusi:
‘Een goed beeld kan genezen.’
Een goed beeld heelt de mens en zijn ziel tot een harmonisch geheel met de geest van eenheid, vrijheid en liefde.
Over de kunstenaar:
Constantin Brâncuși werd in 1876 geboren in Hobita Gorj, in de buurt van Targu Jiu in Roemenië. In 1894 kan hij aan de slag bij een tonnenmaker in Craiova. Zijn talent en artistieke kwaliteiten worden opgemerkt. Dankzij een studiebeurs kan hij zich laten inschrijven voor de School voor Schone Kunsten in Boekarest. Zijn diploma voor beeldhouwkunst behaalt hij in 1902, op 26-jarige leeftijd.
In Parijs studeert hij verder aan de École des Beaux Arts. In 1926 breekt hij in de Verenigde Staten door met zijn overzichtstentoonstelling in New York. Brâncuși overlijdt in 1957 in zijn atelier aan de Impasse Ronsin in Parijs. Hij laat zijn volledige atelier, samen met al zijn kunstwerken, na aan de Franse staat.
Andere werken:
Tete d’enfant endormi (1906)
Mademoiselle Pogany (1913)
Princesse X (1915)
Une Muse (1917)
La Colonne sans fin ( 1918)
Werk in drie delen (1938): De tafel van stilte – De poort van de kus – De eindeloze kolom: herdenkingssculptuur ter ere aan de Roemeense soldaten uit de Eerste Wereldoorlog.
Opmerkingen:
[1] De Pasarea Maiastra, The Master Bird of wel De wonderlijke vogel is een centrale figuur in de Roemeense legenden, te vergelijken met de vuurvogel of Phoenix uit de mythologie. De vogel symboliseert het meesterschap van de vliegkunst, de vlucht naar het absolute en de goddelijke schoonheid. Petre Ispirescu (1830-1887) was een Roemeense schrijver, die Povesti Romanesti, Roemeense sprookjes, verzamelde, opnieuw vertaalde en toegankelijk maakte voor zijn tijd, waaronder ook de Pasarea Maiastra.
[2] Mijn vaderland. Mijn familie. Het is de draaiende aarde – de wind, de voorbijtrekkende wolken, het water dat stroomt, het vuur dat het groene gras verwarmt – droog gras – modder, sneeuw. (Brancusi, ateliernotitie)
