Doordat hij de pijn van de ander in liefde deelt, stralen hun zielen in een schoonheid waarvan de glans de dood zal overwinnen en de wereld ooit zal verlossen.
Dostojevski’s roman De Idioot
‘Is het waar, hoogheid, dat u eens heeft gezegd dat de wereld door schoonheid verlost zal worden?’ Deze vraag richt een jonge vriend aan prins Mysjkin, de hoofdpersoon in Dostojevski’s roman De Idioot. Omdat de prins zwijgt, vraagt de vriend nogmaals: ‘Wat is het voor een schoonheid die de wereld verlossen zal?’ De prins kijkt hem indringend aan, maar antwoordt niet. [1]
Vanaf nu zal hij echter in grenzeloos medeleven aan de zijde van zijn aan tuberculose lijdende jonge vriend blijven, want hij weet dat deze de dood nabij is. Hij herinnert zich maar al te goed het aangezicht van de dood, waarmee hij zelf ooit als jongeman oog in oog stond. Het lijkt alsof hij met zijn stilzwijgen tegen zijn vriend wil zeggen dat hij zijn pijn in liefde met hem zal delen en dat dit hun zielen zal laten stralen in een schoonheid waarvan de glans de dood zal overwinnen en de wereld ooit zal verlossen.
Een schijnexecutie
Dostojevski zelf was 27 jaar oud toen hij in St. Petersburg samen met een kleine groep vrienden vanwege regimevijandig, socialistisch denken tot de dood werd veroordeeld. In een brief aan zijn broer schrijft hij: ‘Vandaag, 22 december, werden wij allen naar het Semjonovplein gebracht.’ Toen ze aan weerszijden van het schavot stonden opgesteld, trad de rechter naar het midden van de executieplaats en las het doodvonnis voor: ‘Veroordeeld tot de dood door executie.’ Plotseling brak de zon door de wolken. En Dostojevski zei: ‘Het kan toch niet waar zijn, dat ze ons gaan executeren…’
De veroordeelden krijgen de witte doodskleding aangetrokken, de zwaarden worden boven hun hoofden gebroken. Ze worden aan de palen vastgebonden en de kappen worden over hun ogen getrokken; de soldaten houden hun geweren in de aanslag, dan klinkt er tromgeroffel. De kappen worden van de hoofden van de terdoodveroordeelden gerukt en ze worden losgemaakt van de palen. Een koerier van de tsaar maakt de gratie bekend. De doodstraf wordt omgezet in dwangarbeid! Enkele dagen later wordt Dostojevski samen met vele anderen naar Siberië gedeporteerd. Later zullen ze te weten komen dat de tsaar dit schijnproces al geruime tijd zo had gepland.[2]
Dat ene moment in het ‘noch dood, noch levend’, dat plotseling in het zonlicht staat, zal Dostojevski ooit doen zeggen:
‘Het is toch verbazingwekkend wat een enkele zonnestraal met de ziel van de mens doet.’ En ook: ‘Ik kan de zon zien, (…) en weten dat de zon er is, dat is leven.’[3]
Stefan Zweig beschrijft dit moment in zijn gedicht ‘Heroischer Augenblick’:
De dood kruipt aarzelend uit de verstijfde gewrichten,
en de ogen voelen, nog door een zwarte sluier bedekt,
dat ze worden omhuld door de groet van het eeuwige licht (…).
Want hij voelt dat, pas sinds hij de bittere lippen van de dood heeft aangeraakt, zijn hart de zoetheid van het leven proeft.[4]
Epilepsie als metafoor
Dostojevski bleef zijn hele leven lang getekend door de onbeschrijflijke vernedering die hem was aangedaan door een staatsmacht die hem ter dood had veroordeeld en hem op het laatste moment weer in leven wilde laten. Deze schok veroorzaakte bij hem chronische epilepsie. Dat ene beslissende moment waarop het zonlicht dat zijn ziel doordrong hem voor de dood behoedde en hem tot nieuw leven wekte, zal in Dostojevski’s ziel als een blijvende ervaring tijdens zijn epileptische aanvallen gegrift blijven, die hij in de gedaante van prins Mysjkin in zijn roman De Idioot verwerkte. In deze ambivalentie is elke epileptische aanval van de prins een poging van zijn ziel om de tegenstellingen tussen dood en geboorte als een op ervaring gebaseerde eenheid in het menselijk leven te integreren. Prins Mysjkin is een soort alter ego van Dostojevski.
De prins, die in zijn eigen ongeluk de verbondenheid van alle mensen ervaart, leidt een werkelijk nederig leven. De mensen om hem heen kunnen hem echter niet begrijpen. Zij leven in een schijnwereld van eigenliefde, bespotten zijn edele en meelevende ziel en noemen hem een idioot.
Een parallel tussen vorst Mysjkin en Jezus
In zijn beschouwingen over Dostojevski’s De Idioot vergelijkt Hermann Hesse prins Mysjkin met Jezus.[5]
De parallel tussen beiden is de gedachte aan het moment waarop Jezus in de tuin van Getsemane de laatste beker van Gods toorn drinkt (…). Het is het moment van een ongelofelijke, totale afzondering, een tragische eenzaamheid van de ‘idioot’: aan de ene kant de samenleving, de mensen met smaak, de wereldse mensen, de rijken, machtigen en conservatieven, aan de andere kant de kwaadwillende jeugd, meedogenloos, niets anders kennend dan opstand, woest, wild, naamloos dom… – en tussen beide partijen de prins, alleen, kwetsbaar, door beide kanten kritisch en met de hoogste spanning gadegeslagen. En hoe eindigt de situatie?
Het eindigt ermee dat Mysjkin (…) zich volledig gedraagt in overeenstemming met zijn goede, vriendelijke, kinderlijke aard (…), dat hij op de meest brutale opmerkingen nog steeds met onbaatzuchtigheid reageert (…) en dat hij daardoor volledig wordt afgewezen en veracht (…). Iedereen keert zich van hem af (…), even zijn de uiterste tegenstellingen in maatschappelijke positie, leeftijd en levensbeschouwing totaal verdwenen, en iedereen is het er volledig over eens dat ze zich verontwaardigd afkeren van degene die de enige reine onder hen is.
Waar komt het toch vandaan dat deze idioot geen plaats heeft in de wereld van de anderen?
Dat komt omdat de idioot anders denkt dan de anderen. Zijn manier van denken is wat ik ‘het magische’ noem.[6]
Prins Mysjkin stond ooit tijdens het executieproces op de magische grens, waar hij alles moest aanvaarden: de gedachte aan de dood en het tegenovergestelde daarvan, het leven. Hij besefte dat er geen wet, geen cultuur, geen moraal en geen opvoeding bestaat die anders waar zou zijn dan vanuit slechts één uitgangspunt – en dat elk uitgangspunt zijn tegenpool heeft. Daarmee ontkende hij de hele wereld en de werkelijkheid van de anderen, en het feit dat hij naar voren trad als een innemend, onbaatzuchtig mens, maakte de mensen hulpeloos. In het licht en de verwarmende liefde van de zonnestraal die hem ooit tot nieuw leven had gewekt, had hij de ware eenheid en de wet van het menselijk bestaan ervaren.
De wet van het medelijden
‘Medeleven is immers de belangrijkste en misschien wel de enige wet die het bestaan van de hele mensheid bepaalt,’ zei Dostojevski.
‘Wanneer we de pijn met onze naasten delen, nemen we alle mensen in ons hart op. Tegelijkertijd verbinden we ons met onze gemeenschappelijke goddelijke levensbron, die de plek is waar de oorspronkelijke schoonheid van Gods liefde straalt.’ [7]
Dat is het geheim van de schoonheid: ze straalt een glans uit die de heerlijkheid van God in zijn hele schepping tot uitdrukking brengt en die de wereld verlossen zal.
Ondanks de volkomen bescheidenheid, ja zelfs nederigheid van deze prins Mysjkin, is hij volkomen ongenaakbaar, en zijn leven straalt een orde uit waarvan het middelpunt juist zijn eigen, tot verdwijning gerijpte eenzaamheid is. In feite is er daarmee iets heel vreemds aan de hand: alle gebeurtenissen, hoe ver ze ook van hem verwijderd mogen plaatsvinden, oefenen een zwaartekracht op hem uit en deze zwaartekracht van alle dingen en mensen naar de Ene vormt de inhoud van het boek.
Walter Benjamin
Uit Stefan Zweigs Sternstunden der Menschheit – hoofdstuk 10 ‘Heroischer Augenblick’:
En hij beseft
dat hij op dat ene moment
die andere was,
die duizend jaar geleden aan het kruis stond,
en dat hij, net als Hij,
sinds die brandende doodskus,
het leven moet liefhebben omwille van het lijden.
Bronnen:
[1] Dostojewski, Fjodor M., Der Idiot, München 1997
[2] De executie
[3] Citaat uit Aphorismen, Sprüche und Gedichte – Aphorismen.de
[4] Zweig, Stefan, Sternstunden der Menschheit, Heroischer Augenblick, Projekt Gutenberg.de
[5] Hesse, Hermann, Gedanken zu Dostojewskis Idiot, https://hesse.projects-gss.ucsb.edu
[6] Ebda
[7] Dan verwerkelijkt schoonheid de betekenis van haar oorsprong uit het Sanskriet, Bet-El-Za, wat ‘de plaats waar God schijnt’ betekent.
