Od po\u0142owy X wieku w Europie Zachodniej szybko rozprzestrzenia\u0142 si\u0119 kataryzm, ruch religijny, kt\u00f3ry zosta\u0142 ostatecznie wykorzeniony przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski.<\/p>\n
Geneza ruchu by\u0142a szeroko omawiana w historiografii, ale bez jednoznacznych wynik\u00f3w, wi\u0119c debata jest nadal otwarta. Niekt\u00f3rzy autorzy uwa\u017caj\u0105 kataryzm za ewolucj\u0119 wschodnich form heretyckich, inni widz\u0105 w nim ca\u0142kowicie zachodni impuls odnowy, wywodz\u0105cy si\u0119 od cz\u0119\u015bci kleru \u0142aci\u0144skiego, niezadowolonego z reformacji gregoria\u0144skiej i zwi\u0105zanego z bogomilizmem na Wschodzie.<\/p>\n
Ruch otrzyma\u0142 r\u00f3\u017cne nazwy (Bu\u0142garzy, celnicy, patarynowie, tkacze, bougres…). Termin \u201ekatar\u201d zosta\u0142 u\u017cyty po raz pierwszy oko\u0142o 1163 r. przez benedykty\u0144skiego mnicha Eckberta z Sch\u00f6u, kt\u00f3ry w swoich dyskursach u\u017cywa\u0142 tego s\u0142owa w odniesieniu do heretyckiej sekty, kt\u00f3ra powsta\u0142a w miastach Bonn i Kolonii.<\/p>\n
Przy analizie pocz\u0105tk\u00f3w kataryzmu istotna jest nast\u0119puj\u0105ca posta\u0107 i fakt historyczny: Nicetas, bogomilski biskup Konstantynopola (niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a nazywaj\u0105 go \u201epapie\u017cem Nicetasem\u201d) oraz wielki sob\u00f3r katarski w Saint Felix de Caraman, na po\u0142udniu Francji, w 1167. (Dotar\u0142 do nas dokument, kt\u00f3ry opowiada o tym, co wydarzy\u0142o si\u0119 na tym soborze: akta synodu, opublikowane w 1660 roku przez Gillaume\u2019a Besse\u2019a w Histoire des ducs, marquis et comtes de Narbonne, autrement appellez Princes des Goths, Ducs de Septimanie, et Marquis de Gothie: Dedi\u00e9 \u00e0 Monseigneur l’Archevesque Duc de Narbonne<\/em> (Historii hrabi\u00f3w, markiz\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t Narbonne), chocia\u017c niekt\u00f3rzy autorzy w\u0105tpi\u0105 w ich autentyczno\u015b\u0107).<\/p>\n Po przybyciu do Lombardii Nicetas narzuci\u0142 swoj\u0105 absolutn\u0105 dualistyczn\u0105 wizj\u0119 i udzieli\u0142 swoim zwolennikom \u201eConsolamentum<\/em>\u201d. Nast\u0119pnie uda\u0142 si\u0119 do Langwedocji, gdzie, w obecno\u015bci przedstawicieli r\u00f3\u017cnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w katarskich, przewodniczy\u0142 synodowi w Saint-F\u00e9lix-de-Caraman i konfirmowa\u0142 sze\u015bciu biskup\u00f3w katarskich (Robert d’Espernon, biskup francuski; Sicard Cellarier, biskup Albi, Marcos, biskup Lombardii, Bernard Raymond, biskup Tuluzy, Gerald Mercier, biskup Carcassonne i Raymond de Casals, biskup Agen) i odnowi\u0142 \u201econsolamenta<\/em>\u201d.<\/p>\n Pomimo jednocz\u0105cej pr\u00f3by Nicetasa, bardziej ni\u017c o kataryzmie, powinni\u015bmy m\u00f3wi\u0107 o \u201ekataryzmach\u201d, poniewa\u017c uwa\u017camy, \u017ce jest on powi\u0105zany z grupami takimi jak albigensi, bogomi\u0142owie, patarynowie lub trubadurzy tamtych czas\u00f3w. Z drugiej strony, same wsp\u00f3lnoty osiad\u0142e we W\u0142oszech by\u0142y podzielone na sze\u015b\u0107 lokalnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w z w\u0142asnym biskupstwem, przy braku organizacji diecezjalnej.<\/p>\n Dualizm katarski<\/strong><\/em><\/p>\n Aby zrozumie\u0107 religi\u0119 katarsk\u0105, uwa\u017camy, \u017ce nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 o jej gnostyckich korzeniach i jej dualizmie (g\u0142osi ona istnienie dw\u00f3ch antagonistycznych zasad dzia\u0142aj\u0105cych w \u015bwiecie: Dobra i Z\u0142a).<\/p>\n Ju\u017c Zoroaster lub Zaratusztra, wtajemniczony, kt\u00f3ry ustrukturyzowa\u0142 i ukszta\u0142towa\u0142 mazdeizm w Iranie w VI i VII wieku p.n.e., uczy\u0142 swoich uczni\u00f3w o istnieniu dw\u00f3ch bog\u00f3w, dw\u00f3ch przeciwstawnych si\u0142, kt\u00f3re konfrontuj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 we Wszech\u015bwiecie: boga Dobra lub \u015awiat\u0142a, Ormuzda, i boga z\u0142a lub ciemno\u015bci, Arymana.<\/p>\n Mazdaizm naucza\u0142, \u017ce cz\u0142owiek \u017cyje w nieustannej debacie mi\u0119dzy tymi dwoma si\u0142ami lub zasadami i \u017ce jest karany lub nagradzany zgodnie z w\u0142asnymi czynami. Nauki Zoroastra wywar\u0142y ogromny wp\u0142yw na p\u00f3\u017aniejsze religie, zw\u0142aszcza na chrze\u015bcija\u0144stwo i manicheizm.<\/p>\n Mani, urodzony w 216 roku w Persji, niesie dalej pochodni\u0119 misteri\u00f3w Zoroastra, a tak\u017ce g\u0142osi, \u017ce we Wszech\u015bwiecie istniej\u0105 dwie zasady: b\u00f3g \u015awiat\u0142a i b\u00f3g ciemno\u015bci czyli materii.<\/p>\n Wierzenia manicheizmu s\u0105 powi\u0105zane z chrze\u015bcija\u0144skim gnostycyzmem pierwszych wiek\u00f3w, a w szczeg\u00f3lno\u015bci z chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 gnoz\u0105 Paw\u0142a.<\/p>\n Religia katar\u00f3w, kt\u00f3ra szybko rozprzestrzeni\u0142a si\u0119 w Europie na pocz\u0105tku XI wieku, wyra\u017anie rozr\u00f3\u017cnia\u0142a mi\u0119dzy Duchem i jego dzie\u0142ami a cia\u0142em, stworzeniem materialnym, a zatem dzie\u0142em Szatana.<\/p>\n Nie brakuje \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 zag\u0142\u0119bi\u0107 si\u0119 w aspekty filozoficzne, doktrynalne i praktyczne, kt\u00f3re wygenerowa\u0142y taki antagonizm. Jednak poza dokumentami pochodz\u0105cymi z archiw\u00f3w Inkwizycji i traktatami pisanymi w celu zdyskredytowania katar\u00f3w zachowa\u0142y si\u0119 trzy dokumenty \u015bci\u015ble katarskie, kt\u00f3re rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na ten temat:<\/p>\n – Ksi\u0119ga Dw\u00f3ch Zasad<\/em>, \u0142aci\u0144ski r\u0119kopis z lat 60. XIII wieku, b\u0119d\u0105cy streszczeniem dzie\u0142a skomponowanego przez katarskiego doktora Jana Lugio w 1230 roku.<\/p>\n – Rytua\u0142 oksyta\u0144ski<\/em> (lub Rytua\u0142 lyo\u0144ski<\/em>).<\/p>\n – Rytua\u0142 \u0142aci\u0144ski<\/em>.<\/p>\n Te ostatnie (z oko\u0142o 1250 roku) maj\u0105 ogromne znaczenie we wszystkim, co dotyczy liturgii katar\u00f3w. Do tych trzech cennych dokument\u00f3w nale\u017cy doda\u0107 dwie apokryficzne ewangelie, kt\u00f3re mia\u0142y wyra\u017any wp\u0142yw na sformu\u0142owania doktrynalne katar\u00f3w:<\/p>\n – Tajemna Ksi\u0119ga czyli Zapytania Jana zadane w Wieczerniku<\/em>, pismo przekazane przez bogomi\u0142\u00f3w oko\u0142o 1190 roku, kt\u00f3re mia\u0142o szczeg\u00f3lne znaczenie dla katar\u00f3w francuskich i w\u0142oskich; oraz<\/p>\n – Wniebowst\u0105pienie Izajasza<\/em>, staro\u017cytny bu\u0142garski tekst u\u017cywany przez bogomi\u0142\u00f3w.<\/p>\n Ksi\u0119ga dw\u00f3ch zasad<\/em> opowiada si\u0119 za dualizmem tw\u00f3rczym opartym na istnieniu dw\u00f3ch przeciwstawnych porz\u0105dk\u00f3w rzeczywisto\u015bci: duchowej, niewidzialnej i wiecznej rzeczywisto\u015bci oraz widzialnego, doczesnego \u015bwiata, w kt\u00f3rym panuje z\u0142o i zniszczenie.<\/p>\n Katarzy nie mogli poj\u0105\u0107, \u017ce jedna Istota, m\u0105dra i dobra, mog\u0142aby stworzy\u0107 oba porz\u0105dki istnienia w tym samym czasie, wi\u0119c zak\u0142adali istnienie dw\u00f3ch odr\u0119bnych i przeciwstawnych stw\u00f3rc\u00f3w: pierwszym porz\u0105dkiem istnienia by\u0142oby stworzenie przez Dobrego Boga lub Prawowitego Boga, podczas gdy ten materialny \u015bwiat by\u0142 uwa\u017cany za dzie\u0142o z\u0142ego Boga.<\/p>\n Tw\u00f3rcza zasada \u015awiata (z\u0142y B\u00f3g) by\u0142by wsp\u00f3\u0142wieczny z Dobrym Bogiem, ale nie by\u0142by prawdziwym Bogiem. Jest On Ksi\u0119ciem tego \u015awiata, Ksi\u0119ciem Ciemno\u015bci, ale nie posiada absolutnej egzystencji, kt\u00f3r\u0105 posiada tylko prawdziwy B\u00f3g.<\/p>\n W obliczu tego absolutnego dualizmu<\/em> inne sektory kataryzmu opowiada\u0142y si\u0119 za umiarkowanym dualizmem<\/em>, uznaj\u0105c ten \u015bwiat za dzie\u0142o Szatana lub Lucyfera, kt\u00f3ry w swoim upadku, w buncie przeciwko swojemu stw\u00f3rcy, wtr\u0105ci\u0142 dusze w \u201ekrain\u0119 zapomnienia\u201d, w \u015bwiat materii, gdzie dusza traci wiedz\u0119 o swoim pochodzeniu i istocie.<\/p>\n Dla umiarkowanych dualist\u00f3w jedynie Chrystus jest Stw\u00f3rc\u0105, poniewa\u017c jest Bogiem. Natomiast Lucybel, ksi\u0105\u017c\u0119 wojen i nieszcz\u0119\u015b\u0107, \u201enie stworzy\u0142 \u015bwiata, ale przekszta\u0142ci\u0142 go w gruby i ziemski obraz doskona\u0142ego i niebia\u0144skiego \u015bwiata\u201d.<\/p>\n W obu przypadkach, wed\u0142ug koncepcji katar\u00f3w, nie ma innego piek\u0142a ni\u017c piek\u0142o tego \u015bwiata. Cz\u0142owiek poprzez swoj\u0105 dusz\u0119 uczestniczy w Kr\u00f3lestwie Ducha, a poprzez swoje cia\u0142o w \u015bwiecie z\u0142ego Boga. Zbawienie mia\u0142oby nast\u0105pi\u0107 przez zjednoczenie duszy z Duchem. Takie zjednoczenie mog\u0142o nast\u0105pi\u0107 jedynie za pomoc\u0105 chrztu ustanowionego przez Chrystusa i przekazywanego przez Aposto\u0142\u00f3w: chrzest ogniem, wylanie Ducha \u015awi\u0119tego przez tych, kt\u00f3rzy go posiadaj\u0105, przez na\u0142o\u017cenie r\u0105k.<\/p>\n „Consolamentum” czyli chrzest ogniem<\/strong><\/em><\/p>\n Chrzest ogniem lub \u015awiat\u0142em by\u0142 g\u0142\u00f3wnym sakramentem katar\u00f3w i, zgodnie z ich koncepcjami, prawdziwym chrztem Chrystusa. Zar\u00f3wno Rytua\u0142 oksyta\u0144ski<\/em> (lub Rytua\u0142 lyo\u0144ski<\/em>), jak i Rytua\u0142 \u0142aci\u0144ski<\/em> obszernie opisuj\u0105 chrzest ogniem pod nazw\u0105 Consolamentum<\/em> lub chrztu duchowego. Dzi\u0119ki niemu urzeczywistnia si\u0119 prawdziwy mistyczny zwi\u0105zek mi\u0119dzy dusz\u0105 uwi\u0119zion\u0105 w ciele a jej Duchem.<\/p>\n Consolamentum<\/em> by\u0142o przyjmowane przez nowicjuszy w momencie ich \u015bwi\u0119ce\u0144, po trzyletnim pobycie w domu Doskona\u0142ych, podczas kt\u00f3rego przygotowywano ich pod wzgl\u0119dem nauki i praktyki \u015bcis\u0142ych regu\u0142 \u017cycia.<\/p>\n W<\/em> Rytuale Oksyta\u0144skim <\/em>czytamy<\/em>:<\/p>\n Je\u015bli chcesz otrzyma\u0107 t\u0119 moc i si\u0142\u0119, musisz przestrzega\u0107 wszystkich przykaza\u0144 Chrystusa i Nowego Testamentu zgodnie ze swoj\u0105 moc\u0105. I wiedz, \u017ce przykaza\u0142 On cz\u0142owiekowi, aby nie cudzo\u0142o\u017cy\u0142, nie mordowa\u0142, nie k\u0142ama\u0142, nie sk\u0142ada\u0142 przysi\u0119gi, nie krad\u0142, nie czyni\u0142 bli\u017aniemu tego, czego sam by nie chcia\u0142, \u017ceby jemu czyniono, i \u017ce cz\u0142owiek powinien wybacza\u0107 tym, kt\u00f3rzy go skrzywdzili, kocha\u0107 swoich nieprzyjaci\u00f3\u0142 i modli\u0107 si\u0119 za swoich oszczerc\u00f3w i oskar\u017cycieli i b\u0142ogos\u0142awi\u0107 ich, a je\u015bli kto\u015b zabiera mu szat\u0119, odda\u0107 mu r\u00f3wnie\u017c p\u0142aszcz; nie os\u0105dza\u0107 ani pot\u0119pia\u0107, i wiele innych przykaza\u0144.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n Ceremonia \u015bwi\u0119ce\u0144 odby\u0142a si\u0119 w obecno\u015bci innych Doskona\u0142ych. Po wymianie rytualnych fraz, urz\u0119dnik k\u0142ad\u0142 na g\u0142owie neofity Nowy Testament, a na nim k\u0142ad\u0142 praw\u0105 r\u0119k\u0119, aby dokona\u0107 Consolamentum<\/em>, czyli chrztu duchowego. Ale zanim nowicjusz m\u00f3g\u0142 otrzyma\u0107 Consolamentum<\/em>, musia\u0142 przej\u015b\u0107 przez okres pracy i rygorystycznej ascezy znany pod nazw\u0105 endura<\/em>.<\/p>\n „Endura”<\/strong><\/em><\/p>\n Prawdziwe znaczenie s\u0142owa \u201eendura\u201d z pewno\u015bci\u0105 zosta\u0142o \u017ale zrozumiane, co doprowadzi\u0142o do oskar\u017cania katar\u00f3w o pope\u0142nianie samob\u00f3jstwa. Nic nie mo\u017ce by\u0107 dalsze od prawdy. \u201eEndura\u201d z pewno\u015bci\u0105 reprezentuje \u015bmier\u0107, ale nie osobowo\u015bci, ale unicestwienie tego, co bezbo\u017cne w istocie, w mikrokosmosie, i u\u015bwi\u0119cenie ca\u0142ego systemu. Podstaw\u0105 tej pracy by\u0142o wycofanie si\u0119 ze \u015bwiata, aby ca\u0142kowicie po\u015bwi\u0119ci\u0107 si\u0119 Bogu i oczy\u015bci\u0107 cia\u0142o za pomoc\u0105 \u015bci\u015ble wegetaria\u0144skiej diety.<\/p>\n Nawet pro\u015bci wierz\u0105cy w przypadku powa\u017cnej choroby mogli otrzyma\u0107 Consolamentum<\/em>, co nie oznacza\u0142o, \u017ce bramy niebios zosta\u0142y przed nimi automatycznie otwarte, ale \u017ce mo\u017cna by\u0142o im przebaczy\u0107.<\/p>\n Kiedy nowicjusze zostali konsekrowani, staj\u0105c si\u0119 Doskona\u0142ymi, musieli \u017cy\u0107 i podr\u00f3\u017cowa\u0107 po dw\u00f3ch, g\u0142osz\u0105c i wype\u0142niaj\u0105c niekt\u00f3re z zada\u0144, kt\u00f3rych nauczyli si\u0119 podczas wsp\u00f3lnego pobytu.<\/p>\n W nast\u0119pnej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u przyjrzymy si\u0119 drugiemu aspektowi kataryzmu, o kt\u00f3rym wspomnieli\u015bmy: jego zwi\u0105zkowi z chrze\u015bcija\u0144stwem rzymskim.<\/p>\n\n