{"id":91011,"date":"2020-10-13T17:28:53","date_gmt":"2020-10-13T17:28:53","guid":{"rendered":"https:\/\/logon.media\/logon_article\/przeplyw-wylaniajacej-sie-rzeczywistosci\/"},"modified":"2020-10-13T17:28:53","modified_gmt":"2020-10-13T17:28:53","slug":"przeplyw-wylaniajacej-sie-rzeczywistosci","status":"publish","type":"logon_article","link":"https:\/\/logon.media\/pl\/logon_article\/przeplyw-wylaniajacej-sie-rzeczywistosci\/","title":{"rendered":"Przep\u0142yw wy\u0142aniaj\u0105cej si\u0119 rzeczywisto\u015bci"},"content":{"rendered":"

Paradoksy fizyki kwantowej<\/strong><\/p>\n

W my\u015bleniu czysto deterministycznym okre\u015blenie stanu uk\u0142adu w danym momencie okre\u015bla wszystkie p\u00f3\u017aniejsze stany. Wsp\u00f3\u0142czesna nauka podwa\u017cy\u0142a jednak ten \u015bwiatopogl\u0105d. Fizyka kwantowa przewiduje przysz\u0142y stan kwantowy ze stanu obecnego; ale okre\u015bla tylko prawdopodobie\u0144stwo obserwowalnych zdarze\u0144. Wed\u0142ug fizyki kwantowej mierzalne zdarzenia opieraj\u0105 si\u0119 na prawach natury, ale w ostateczno\u015bci zawieraj\u0105 spektrum mo\u017cliwo\u015bci, z kt\u00f3rych wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 pewne rzeczywiste fakty w dziwnym procesie okre\u015blanym mianem \u201eza\u0142amania si\u0119 funkcji falowej\u201d (Tamavakis, 2019, s. 452). Innymi s\u0142owy: mechanika kwantowa postuluje \u201especjalne korelacje [kt\u00f3re] s\u0105 zakazane przez bardzo og\u00f3lne argumenty oparte na realizmie i lokalnej przyczynowo\u015bci\u201d (Lalo\u00eb, 2001, s. 655).<\/p>\n

Jak ka\u017cda teoria, fizyka kwantowa mo\u017ce by\u0107 postrzegana jako model (Stachowiak, 1973). Model to wyidealizowana reprezentacja pewnej dziedziny. Tworzy system \u201eform symbolicznych\u201d, jak nazwa\u0142 go Ernst Cassierer (1923), o warto\u015bci poznawczej, a tak\u017ce estetycznej.<\/p>\n

Za pomoc\u0105 takich modeli fizycy staraj\u0105 si\u0119 wyja\u015bnia\u0107 i przewidywa\u0107 zjawiska, na przyk\u0142ad w interakcji \u015bwiat\u0142a i materii. In\u017cynierowie w oparciu o teori\u0119 kwantow\u0105 konstruuj\u0105 u\u017cyteczne przyrz\u0105dy (np. lasery). Ale od pierwszych dni teoria kwant\u00f3w wywo\u0142ywa\u0142a tak\u017ce refleksje filozoficzne. Wielu wielkich fizyk\u00f3w, kt\u00f3rzy byli pionierami teorii kwantowej, stworzy\u0142o r\u00f3wnie\u017c pisma filozoficzne i mistyczne (Wilber, 2001). Praca naukowa doprowadzi\u0142a ich do serii k\u0142opotliwych paradoks\u00f3w (Aharonov i Rohrlich, 2008) i otworzy\u0142a perspektywy, kt\u00f3re zainspirowa\u0142y do wyj\u015bcia poza nauk\u0119.<\/p>\n

Przyczyny tego \u201ezwrotu filozoficznego\u201d s\u0105 wielorakie. Jednym z powod\u00f3w mo\u017ce by\u0107 to, \u017ce w \u201etradycyjnej\u201d interpretacji fizyki kwantowej teoria oferuje model, w kt\u00f3rym natura ma dwie strony: spl\u0105tan\u0105 superpozycj\u0119 r\u00f3\u017cnych mo\u017cliwo\u015bci z jednej strony i stany \u201ezapadni\u0119te\u201d z okre\u015blonymi zmierzonymi wynikami z drugiej. Istotnie, ta dwojaka perspektywa by\u0142a wielokrotnie omawiana w filozofii przyrody.<\/p>\n

Natura naturans<\/em><\/strong> i Natura naturata<\/em><\/strong><\/p>\n

Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 Baruch de Spinoza (1632-1677). W swojej Etyce (Cz\u0119\u015b\u0107 I, Tw. 29, Przypisek) wprowadza terminy Natura naturans<\/em> i Natura naturata<\/em>. Steven Nadler (2020) pisze:<\/p>\n

[Wed\u0142ug Spinozy] s\u0105 dwie strony Natury. Po pierwsze, jest aktywny, stw\u00f3rczy aspekt wszech\u015bwiata [\u2026]. To w\u0142a\u015bnie Spinoza […] nazywa Natura naturans<\/em>, \u201enatura rodz\u0105ca (tworz\u0105ca)\u201d. […] Drugim aspektem wszech\u015bwiata jest ten, kt\u00f3ry jest wytwarzany i podtrzymywany przez aspekt aktywny, Natura naturata<\/em>, \u201enatura zrodzona (stworzona)\u201d.<\/p>\n

Nasz stosunek do do\u015bwiadcze\u0144 \u2013 czy to w opisie naszego codziennego \u017cycia, czy w empirycznej dzia\u0142alno\u015bci naukowej \u2013 pojmuje rzeczy w naturze jako przedmioty. Tworzymy konstrukty, kt\u00f3re s\u0105 zdefiniowane, nakre\u015blone i niezale\u017cne od siebie, i przypisujemy tym konstruktom nasze do\u015bwiadczenia. Wtedy nasz umys\u0142 \u0142\u0105czy je, ustala przyczyn\u0119 i skutek, oraz obserwuje korelacje. Wszystko to jest u\u017cyteczne i ma swoj\u0105 warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105 i praktyczn\u0105 oraz wa\u017cno\u015b\u0107. Ale oczywi\u015bcie skupia si\u0119 na Natura naturata<\/em>, naturze jako okre\u015blonej strukturze zewn\u0119trznej.<\/p>\n

Pozostaje jednak pytanie: czym jest Natura naturans<\/em>, co jest Natur\u0105 w jej stawaniu si\u0119? I czy mamy z ni\u0105 jaki\u015b zwi\u0105zek, jakikolwiek dost\u0119p do niej? W tym miejscu powinni\u015bmy by\u0107 \u015bwiadomi, \u017ce Spinoza artyku\u0142uje r\u00f3wno\u015b\u0107 \u201eDeus sive Natura\u201d, \u201eB\u00f3g lub Natura\u201d (Etyka, cz. IV, Tw. 4, Dow\u00f3d). Je\u015bli pod\u0105\u017cy\u0107 za t\u0105 r\u00f3wno\u015bci\u0105, to pytanie o Natura naturans<\/em> jest niczym innym jak pytaniem o immanentn\u0105 Bosk\u0105 Si\u0142\u0119 we wszystkim.<\/p>\n

Idee Spinozy dostrzegli mi\u0119dzy innymi ideali\u015bci postkantowi. Spinoza w swoim \u015bwiatopogl\u0105dzie postrzega\u0142 Bosko\u015b\u0107 jako immanentn\u0105 si\u0142\u0119. Wielu uwa\u017ca\u0142o go za ateist\u0119, a tradycjonali\u015bci odrzucali jego filozofi\u0119. Ale w pewnym sensie to w\u0142a\u015bnie ten punkt widzenia sprawi\u0142, \u017ce jego podej\u015bcie przyci\u0105gn\u0119\u0142o idealist\u00f3w. Przyk\u0142adem refleksji nad ide\u0105 Spinozy jest August Schlegel (1767\u20131845). Katia Hay (2020) napisa\u0142a:<\/p>\n

Schlegel twierdzi, \u017ce [\u2026] wszystko uczestniczy w nieustannym procesie tworzenia, podczas gdy z empirycznego punktu widzenia rzeczy naturalne s\u0105 pojmowane tak, jakby by\u0142y martwe, utrwalone i niezale\u017cne od ca\u0142o\u015bci. Oznacza to, \u017ce […] natura nie jest postrzegana w taki sam spos\u00f3b, jak rzeczy doczesne. [\u2026] Schlegel zwi\u0119\u017ale dowodzi\u0142, \u017ce zrozumienie prawdziwej istoty natury jest bardziej jak przeczucie (Ahnen) lub estetyczna kontemplacja, ni\u017c jak poznanie naukowe.<\/p>\n

Z tej perspektywy widzimy uderzaj\u0105cy kontrast z \u201eobiektywnym\u201d podej\u015bciem do przyrody: Natura naturans<\/em> charakteryzuje si\u0119 jako nieustanny proces tworzenia, nieustanne formowanie si\u0119, przep\u0142yw wy\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 rzeczywisto\u015bci. Natura naturans <\/em>to \u201epoetycki\u201d ruch, kt\u00f3ry tworzy tera\u017aniejszo\u015b\u0107 z potencjalno\u015bci \u2013 by sformu\u0142owa\u0107 to w terminologii Arystotelesa (Met. 3.6.5-6, 9.1-9).<\/p>\n

Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775\u20131854) w swojej filozofii przyrody (Naturphilosophie) widzi kantowski podzia\u0142 na \u201eprzyrod\u0119 objawion\u0105\u201d i \u201eprzyrod\u0119 sam\u0105 w sobie\u201d jako wynikaj\u0105cy z faktu, \u017ce przyroda w os\u0105dzie poznawczym staje si\u0119 przedmiotem w opozycji do poznaj\u0105cego j\u0105 podmiotu. Schelling wskazuje na dynamiczne si\u0142y \u017cyciowe w przyrodzie, w\u0142\u0105czaj\u0105c te w cz\u0142owieku. Natura posiada moc produktywn\u0105, kt\u00f3ra popycha j\u0105 do jej urzeczywistnienia. W cz\u0142owieku jest pocz\u0105tkowo moc\u0105 nie\u015bwiadom\u0105 i ciemn\u0105, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c jest podstaw\u0105 jego wolno\u015bci i samorealizacji.<\/p>\n

Nawet je\u015bli istnieje wiele subtelno\u015bci w tym, jak ideali\u015bci postrzegali i reinterpretowali Natura naturans<\/em>, ponownie widzimy wyra\u017ane rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy Natur\u0105 jako przedmiotem opisu i oceny poznawczej z jednej strony, a Natur\u0105 jako \u017cyw\u0105, wiecznie stwarzaj\u0105c\u0105 si\u0119 rzeczywisto\u015bci\u0105 z drugiej.<\/p>\n

Wreszcie istnieje niezwyk\u0142a paralela ze staro\u017cytn\u0105 chi\u0144sk\u0105 filozofi\u0105. W pierwszym wersecie Tao Te King czytamy:<\/p>\n

\n

Bezimienny jest wiecznie rzeczywisty. Nazywanie jest \u017ar\u00f3d\u0142em wszystkich indywidualnych rzeczy.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Przejawiony, obiektywny \u015bwiat Natura naturata<\/em> jest postrzegany jako rezultat \u201enazywania\u201d, kt\u00f3re jest \u201ematk\u0105 wszystkich rzeczy\u201d. Natura naturans<\/em> jest \u201ewiecznie rzeczywistym\u201d czyli stw\u00f3rc\u0105 nieba i ziemi. A jednak w tym samym wersecie Lao Tzu podkre\u015bla, \u017ce \u200b\u200boba wyp\u0142ywaj\u0105 z tego samego \u017ar\u00f3d\u0142a, z jednej Natury. Znowu widzimy dwojakie podej\u015bcie: aspekt zasadniczy, \u017cywy i \u201eniemo\u017cliwy do nazwania\u201d oraz przejawienie jako obserwowalny, obiektywny rezultat emanacji.<\/p>\n

Nauki przyrodnicze skupiaj\u0105 si\u0119 na przyrodzie jako systemie obiektywnych, daj\u0105cych si\u0119 opisa\u0107, i mierzalnych podmiot\u00f3w i relacji, czyli na Natura naturata<\/em>. W fizyce kwantowej sama struktura teorii sugerowa\u0142a dwojaki opis Natury, ze stanami spl\u0105tanymi i zredukowanymi (kolaps). Stan w przestrzeni Hilberta mo\u017ce by\u0107 bardziej stabilny ni\u017c \u201eopalizuj\u0105ca\u201d koncepcja Natura naturans<\/em>; ale dwie strony teorii kwantowej mog\u0105 by\u0107 czym\u015b w rodzaju \u201estrukturalnego echa\u201d Natura naturans<\/em> i Natura naturata<\/em>, kt\u00f3re wywo\u0142a\u0142y filozoficzne i mistyczne zainteresowanie fizyk\u00f3w kwantowych.<\/p>\n

Przep\u0142yw wy\u0142aniaj\u0105cej si\u0119 rzeczywisto\u015bci<\/strong><\/p>\n

Mogliby\u015bmy wej\u015b\u0107 g\u0142\u0119biej w wiele kierunk\u00f3w. Mogliby\u015bmy bardziej szczeg\u00f3\u0142owo przyjrze\u0107 si\u0119 my\u015bleniu Spinozy. Mogliby\u015bmy rozwa\u017cy\u0107 rol\u0119 Natura naturans<\/em> w idealizmie i om\u00f3wi\u0107 jej paralele do my\u015bli wschodniej, na przyk\u0142ad opis natury w filozofii chi\u0144skiej jako sheng sheng bu xi (\u751f\u751f\u4e0d\u606f): tworzenie, tworzenie, nigdy nie ustaj\u0105ce (Perkins, 2019). Mogliby\u015bmy r\u00f3wnie\u017c przyjrze\u0107 si\u0119 dalszym implikacjom fizyki kwantowej.<\/p>\n

Ale w tym artykule warto podkre\u015bli\u0107 inn\u0105 perspektyw\u0119. Nie \u017cyjemy w epoce racjonalizmu (Spinoza), ani romantyzmu (Schelling), ani wczesnego modernizmu (mechanika kwantowa). \u017byjemy dzisiaj i mo\u017cemy zapyta\u0107: co to wszystko ma wsp\u00f3lnego z moim \u017cyciem, moj\u0105 praktyk\u0105, moimi poszukiwaniami, moimi bezpo\u015brednimi do\u015bwiadczeniami?<\/p>\n

Je\u015bli przez chwil\u0119 powa\u017cnie potraktujemy ide\u0119 Natura naturans<\/em>, je\u015bli wyczujemy, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 jest tworzona i odtwarzana jako pulsuj\u0105ca, stale zmieniaj\u0105ca si\u0119 chwila, mo\u017cemy zda\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce znajdujemy \u015blad czego\u015b, co mo\u017cemy do\u015bwiadczy\u0107 bezpo\u015brednio i w pe\u0142ni. Nasza \u015bwiadomo\u015b\u0107 – w pewnych okoliczno\u015bciach – uczestniczy w trwaj\u0105cym procesie tworzenia. Co\u015b w nas \u2013 w rzeczywisto\u015bci nie nasze ego \u2013 jest cz\u0119\u015bci\u0105 Natura naturans<\/em>, jest czyst\u0105 aktywno\u015bci\u0105 i jest w \u201epunkcie\u201d, w kt\u00f3rym dzieje si\u0119 tworzenie rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

Mo\u017cemy rozpozna\u0107 podej\u015bcie nauk przyrodniczych do patrzenia na natur\u0119 zewn\u0119trzn\u0105 i przejawion\u0105, i nadal jeste\u015bmy zainteresowani skierowaniem si\u0119 do procesu tw\u00f3rczego, kt\u00f3ry poprzedza objawienie formy. Mo\u017cemy zbada\u0107 nasz\u0105 rol\u0119 w tym procesie stawania si\u0119, mo\u017cliwo\u015bci naszej \u015bwiadomo\u015bci i uwa\u017cno\u015bci w tym nieustannym przep\u0142ywie. Jednym z interesuj\u0105cych i zgodnym z duchem czasu zjawisk jest skupienie si\u0119 na chwili obecnej, poniewa\u017c ta immanentna si\u0142a jest obecna tu i teraz, w sytuacji, w kt\u00f3rej jeste\u015bmy, osobi\u015bcie, historycznie, ze wszystkimi jej wyzwaniami i mo\u017cliwo\u015bciami.<\/p>\n

Nie chodzi o przesuni\u0119cie si\u0142y tw\u00f3rczej na inne miejsce lub czas, osob\u0119 lub B\u00f3stwo. Nie chodzi o \u201eDeus ex Machina\u201d, jako narracj\u0119 w kosmicznej sztuce.<\/p>\n

Czasami mo\u017cemy s\u0142ucha\u0107 muzyki natury, mo\u017cemy popatrze\u0107 na Natura naturata<\/em>. Innym razem zdajemy sobie spraw\u0119, \u017ce jeste\u015bmy r\u00f3wnie\u017c cz\u0119\u015bci\u0105 procesu pisania tej muzyki, jeste\u015bmy kompozytorami. Obie role maj\u0105 swoje zadanie. Ka\u017cda zmiana, ka\u017cda transformacja wy\u0142ania si\u0119 jako przejawienie Natura naturans<\/em>, a my mo\u017cemy by\u0107 \u015bwiadomym uczestnikiem tego procesu wy\u0142aniania si\u0119 rzeczywisto\u015bci. Poniewa\u017c natura tworz\u0105ca jest w nas obecna, oferuje zupe\u0142nie inny punkt pracy ni\u017c ingerencje w zewn\u0119trzne okoliczno\u015bci.<\/p>\n

Tu nie chodzi o spekulacje czy fantazje. Chodzi o inn\u0105 form\u0119 otaczaj\u0105cej nas rzeczywisto\u015bci. I chodzi o mo\u017cliwo\u015b\u0107 interakcji pomi\u0119dzy tym, co postrzegamy jako dan\u0105 nam rzeczywisto\u015b\u0107, z procesem jej tworzenia. Tutaj raczej s\u0142uchamy ni\u017c m\u00f3wimy, wkraczamy w szczeg\u00f3lny stan po\u0142\u0105czenia i mi\u0142o\u015bci, i wkraczamy w przestrze\u0144, kt\u00f3ra jest kr\u00f3lestwem prawdziwej wolno\u015bci.<\/p>\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n

Aharonov, Yakir; Rohrlich, Daniel (2008): Quantum paradoxes. <\/em>Quantum theory for the perplexed: John Wiley & Sons.<\/em><\/p>\n

Cassirer, Ernst (2010, first edition 1923): Philosophie der symbolischen Formen. Dritter Teil: Ph\u00e4nomenologie der Erkenntnis: Felix Meiner Verlag.<\/em><\/p>\n

G\u00f6rnitz, Thomas (2019): Protyposis – eine Einf\u00fchrung. Bewusstsein und Materie aus Quanteninformation. Wiesbaden: Springer Fachmedien Wiesbaden.<\/em><\/p>\n

Hay, Katia D. (2020): August Wilhelm von Schlegel. W Edward N. Zalta (red.): The Stanford Encyclopedia of Philosophy. <\/em>Lato 2020: Laboratorium Badawcze Metafizyki, Uniwersytet Stanforda. Dost\u0119p online pod adresem: https:\/\/plato.stanford.edu\/archives\/sum2017\/entries\/schlegel-aw\/, sprawdzone 9.02.2020.<\/em><\/p>\n

Lalo\u00eb, Franck (2001): Do we really understand quantum mechanics? Strange correlations, paradoxes, and theorems.  American Journal of Physics 69 (6), str. 655\u2013701.<\/em><\/p>\n

Nadler, Steven (2020): Baruch Spinoza. W Edward N. Zalta (red.): The Stanford Encyclopedia of Philosophy. <\/em>Lato 2020: Laboratorium Badawcze Metafizyki, Uniwersytet Stanforda. Dost\u0119p online pod adresem: https:\/\/plato.stanford.edu\/archives\/sum2020\/entries\/spinoza\/, sprawdzone 9.02.2020.<\/em><\/p>\n

Perkins, Franklin (2019): Metafizyka w filozofii chi\u0144skiej. <\/em>W Edward N. Zalta (red.): The Stanford Encyclopedia of Philosophy. <\/em>Lato 2019: Laboratorium Badawcze Metafizyki, Uniwersytet Stanforda. Dost\u0119pne online pod adresem: https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/chinese-metaphysics\/, sprawdzone w dniu 27.09.2020.<\/em><\/p>\n

Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph von (2003): Ausgew\u00e4hlte Schriften: Band 2: 1801\u20131803. Ueber den wahren Begriff der Naturphilosophie und die richtige Art ihre Probleme aufzul\u00f6sen. 3. Auflage. Frankfurt am Main: Suhrkamp.<\/em><\/p>\n

Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph von (1988): Ideas for a Philosophy of Nature as Introduction to the Sutdy of this Science: Cambridge University Press.<\/em><\/p>\n

Stachowiak, Herbert (1973): Allgemeine Modelltheorie. Wien: Springer.<\/em><\/p>\n

Tamvakis, Kyriakos (2019): Basic quantum mechanics. Cham: Springer Nature (Undergraduate texts in Physics).<\/em><\/p>\n

Wilber, Ken (Ed.) (2001): Quantum questions. Mystical writings of the world’s great physicists. Rev. ed. Boston, Mass.: Shambhala.<\/em><\/p>\n","protected":false},"author":920,"featured_media":10530,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"tags":[],"category_":[110094],"tags_english_":[],"class_list":["post-91011","logon_article","type-logon_article","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","category_-science-pl"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/logon_article\/91011","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/logon_article"}],"about":[{"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/logon_article"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/920"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10530"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=91011"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=91011"},{"taxonomy":"category_","embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/category_?post=91011"},{"taxonomy":"tags_english_","embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags_english_?post=91011"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}