{"id":112226,"date":"2024-09-12T01:22:58","date_gmt":"2024-09-12T01:22:58","guid":{"rendered":"https:\/\/logon.media\/logon_article\/co-muzyka-mowi-nam-o-wolnosci\/"},"modified":"2024-09-12T01:22:58","modified_gmt":"2024-09-12T01:22:58","slug":"co-muzyka-mowi-nam-o-wolnosci","status":"publish","type":"logon_article","link":"https:\/\/logon.media\/pl\/logon_article\/co-muzyka-mowi-nam-o-wolnosci\/","title":{"rendered":"Co muzyka m\u00f3wi nam o wolno\u015bci"},"content":{"rendered":"

Oko\u0142o 1700 r.<\/strong><\/p>\n

W okresie baroku sztuka improwizacji by\u0142a wysoko ceniona. Ale czy naprawd\u0119 mo\u017cna by\u0142o gra\u0107 to, na co mia\u0142o si\u0119 ochot\u0119? Muzycy byli przecie\u017c zale\u017cni od wyboru wariant\u00f3w formu\u0142 melodycznych, figuracji, kombinacji harmonicznych i rodzaj\u00f3w ruchu melodii, kt\u00f3rych \u017caden z nich nie wymy\u015bli\u0142, a kt\u00f3re znajdowa\u0142y si\u0119 w j\u0119zyku muzycznym tamtej epoki. To ju\u017c pokazuje, jak bardzo indywidualne mo\u017cliwo\u015bci ekspresji s\u0105 zdeterminowane przez elementy, kt\u00f3re stworzyli poprzednicy i wsp\u00f3\u0142cze\u015bni. By\u0142o jednak wystarczaj\u0105co du\u017co swobody dla indywidualnych przekszta\u0142ce\u0144 formu\u0142, konwencji, idiosynkratycznych kombinacji i zaskakuj\u0105cych zwrot\u00f3w. Wa\u017cna by\u0142a przede wszystkim znacz\u0105ca sekwencja harmoniczna \u2013 a za tym kryje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ponadindywidualny charakter j\u0119zyka muzycznego.<\/p>\n

Nie wiemy, jak brzmia\u0142y wtedy improwizacje, ale wci\u0105\u017c mo\u017cemy uzyska\u0107 przybli\u017cony obraz, bo w komponowanej muzyce zawsze by\u0142y partie wolne, niejako improwizowane \u2013 m\u00f3wi\u0142o si\u0119 wtedy o\u00a0stylus phantasticus<\/em>, kt\u00f3rego najwa\u017cniejszymi przedstawicielami byli Dietrich Buxtehude i Nikolaus Bruhns. Cz\u0119sto wygl\u0105da\u0142o to tak, \u017ce partie wolne od improwizacji, w kt\u00f3rych czasem zaskakuj\u0105co przeplata\u0142y si\u0119 sekcje ruchu, figuracji, wokalu i akord\u00f3w, by\u0142y \u0142\u0105czone z fugami, kt\u00f3re by\u0142y oczywi\u015bcie bardziej uporz\u0105dkowane.<\/p>\n

Ciekawe, \u017ce Johann Sebastian Bach w toku swojego rozwoju odwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 od tego i potraktowa\u0142 preludium i fug\u0119 jako dwie sko\u0144czone cz\u0119\u015bci, nadaj\u0105c preludium znacznie silniejsz\u0105 struktur\u0119 poprzez zwi\u0119z\u0142e, indywidualne motywy, kt\u00f3re nadaj\u0105 utworowi bardzo osobisty wyraz. Czy\u017c Bach nie my\u015bla\u0142 zbyt wiele o swobodzie\u00a0stylus phantasticus<\/em>? M\u00f3g\u0142 mie\u0107 wra\u017cenie, \u017ce formu\u0142y si\u0119 zu\u017cy\u0142y, tylko si\u0119 powtarzaj\u0105 i daj\u0105 zbyt ma\u0142o miejsca na indywidualne kszta\u0142towanie. Bach przekszta\u0142ci\u0142 preludia w „utwory charakterystyczne” \u2013 nada\u0142 im wi\u0119cej indywidualno\u015bci dzi\u0119ki silniejszej strukturze. Nie oznacza to, \u017ce Bach ca\u0142kowicie wyrzek\u0142 si\u0119 konwencji. Ale praca kompozytorska pozwala na zupe\u0142nie inn\u0105 intensywno\u015b\u0107 indywidualnego przekszta\u0142cania i modyfikowania formu\u0142 ni\u017c spontaniczna improwizacja.<\/p>\n

Kompozytorzy tamtej epoki poruszali si\u0119 w przestrzeni o r\u00f3\u017cnym stopniu ustrukturyzowania. H\u00e4ndel w swoich ariach i koncertach organowych dawa\u0142 wykonawcom wi\u0119cej miejsca na improwizacj\u0119 ni\u017c Bach, kt\u00f3ry \u015bci\u015ble okre\u015bla\u0142 nawet form\u0119 ornament\u00f3w. Podobnie najznamienitsze dzie\u0142a w ramach stylus phantasticus<\/em> nie traci\u0142y \u015bwie\u017co\u015bci, kiedy konwencje by\u0142y wystarczaj\u0105co przekszta\u0142cane i zestawiane w oryginalny spos\u00f3b. Muzyka mog\u0142a porusza\u0107 si\u0119 jak wahad\u0142o mi\u0119dzy wi\u0119kszym stopniem wolno\u015bci (bli\u017cej konwencji) i pozornie mniejszym (bardziej ustrukturyzowanym, z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 indywidualnego kszta\u0142towania).<\/p>\n

Intermezzo filozoficzne<\/strong><\/p>\n

Jak rozumiemy „podmiot” wolno\u015bci \u2013 osob\u0119, kt\u00f3ra chce by\u0107 wolna?<\/p>\n

Z jednej strony istnieje skrajny pogl\u0105d, \u017ce ego powinno postrzega\u0107 siebie tylko jako cz\u0119\u015b\u0107 kolektywu i zosta\u0107 przeze\u0144 wch\u0142oni\u0119te. Ani indywidualno\u015b\u0107, ani wolno\u015b\u0107 nie graj\u0105 tam \u017cadnej roli.<\/p>\n

Przeciwleg\u0142ym biegunem jest postrzeganie jednostki jako samodzielnej, oddzielaj\u0105cej si\u0119 i czuj\u0105cej si\u0119 odr\u0119bn\u0105 od innych. Postawa ta prowadzi do egoistycznego my\u015blenia o wolno\u015bci, bez konieczno\u015bci brania pod uwag\u0119 wp\u0142ywu w\u0142asnych dzia\u0142a\u0144 na innych ludzi, a w skrajnych przypadkach do postrzegania drugiego cz\u0142owieka jedynie jako konkurenta lub narz\u0119dzia do realizowania w\u0142asnych interes\u00f3w.<\/p>\n

Pomi\u0119dzy nimi znajduje si\u0119 postawa „indywidualno\u015bci w po\u0142\u0105czeniu”, kiedy cz\u0142owiek wie, jak wiele ka\u017cdy z nas zawdzi\u0119cza innym ludziom w swoim rozwoju („Cz\u0142owiek staje si\u0119 \u00abja\u00bb w \u00abty\u00bb, jak m\u00f3wi Martin Buber) i w jakim stopniu w\u0142asne dzia\u0142ania maj\u0105 wp\u0142yw na innych. Tutaj wolno\u015b\u0107 zawsze kojarzy si\u0119 z poczuciem odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n

Je\u015bli pomy\u015blimy o sytuacji oko\u0142o 1700 roku, staje si\u0119 jasne, \u017ce je\u015bli tylko po\u0142\u0105czysz ze sob\u0105 formu\u0142y i konwencje bez \u017cadnych osobistych modyfikacji, stworzysz muzyk\u0119 raczej pozbawion\u0105 wyrazu i bezosobow\u0105. Z drugiej strony, ci, kt\u00f3rzy s\u0105dz\u0105, \u017ce mog\u0105 ca\u0142kowicie zrezygnowa\u0107 z konwencji, ci, kt\u00f3rzy u\u017cywaj\u0105 ton\u00f3w tylko jako wyizolowanych danych akustycznych bez odniesienia do innych ton\u00f3w, b\u0119d\u0105 w najlepszym razie cieszy\u0107 si\u0119 dziwnie abstrakcyjn\u0105 wolno\u015bci\u0105, ale muzyka prawdopodobnie stanie si\u0119 martwa, pusta i niezrozumia\u0142a. My\u015blenie i wdra\u017canie tego by\u0142o zarezerwowane dla XX wieku.<\/p>\n

Trzeci wariant jest chyba najbardziej produktywny artystycznie: zna\u0107 i wykorzystywa\u0107 konwencje, ale przekszta\u0142ca\u0107 je osobi\u015bcie, zajmowa\u0107 si\u0119 formu\u0142ami w spos\u00f3b tw\u00f3rczo transformacyjny. Mo\u017cliwy jest tu szeroki zakres, w zale\u017cno\u015bci od nastawienia. „Fantazja chromatyczna” Bacha rozwija si\u0119 zaskakuj\u0105co swobodnie, jakby by\u0142a improwizowana, harmonicznie odwa\u017cna, a fuga jest \u015bci\u015ble ustrukturyzowana, ale w obu cz\u0119\u015bciach konwencje s\u0105 wyczuwalne w tle, oczywi\u015bcie w bardzo osobistym przekszta\u0142ceniu.<\/p>\n

Nic jednak nie wydaje si\u0119 arbitralne. Tajemnica dobrej muzyki wydaje si\u0119 by\u0107 aktywno-pasywnym poddaniem si\u0119 temu, co sugeruje dana sytuacja w kompozycji i improwizacji, podobnie do chi\u0144skiej koncepcji \u201edzia\u0142ania bez dzia\u0142aniu\u201d. Chi\u0144ski pianista Xiao-Mei Zhu napisa\u0142 o Wariacjach Goldbergowskich<\/em> Bacha: \u201eJestem zaskoczony, \u017ce rozpoznaj\u0119 w nich istotne elementy kultury chi\u0144skiej; jakby Bach by\u0142 reinkarnacj\u0105 chi\u0144skiego m\u0119drca\u201d.<\/p>\n

Zach\u00f3d zawsze mia\u0142 trudno\u015bci z my\u015bleniem o tym „pomi\u0119dzy” mi\u0119dzy aktywno\u015bci\u0105 a bierno\u015bci\u0105, mi\u0119dzy wolno\u015bci\u0105 w sensie arbitralno\u015bci a brakiem wolno\u015bci w sensie przymusu. Ale w sztuce odnajdujemy j\u0105 urzeczywistniaj\u0105c\u0105 si\u0119 \u2013 nie jako wol\u0119, nie jako przypadek, ale w jednoczeniu si\u0119 z nurtem muzyki: to tutaj spe\u0142nia si\u0119 wolno\u015b\u0107.<\/p>\n

Po 1950 r.<\/strong><\/p>\n

W 1991 roku, spogl\u0105daj\u0105c wstecz na dyskusje sprzed dziesi\u0119cioleci, Gy\u00f6rgy Ligeti napisa\u0142: „Je\u015bli ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowuj\u0119 si\u0119 konwencjom, moje dzie\u0142o jest bezwarto\u015bciowe. Je\u015bli wymykam si\u0119 wszelkiej konwencji, to jest pozbawione znaczenia. Odnowa sztuki zawsze polega\u0142a na stopniowej modyfikacji tego, co ju\u017c istnia\u0142o”.<\/p>\n

Czy „wolno\u015b\u0107” lub „wyzwolenie” oznacza oderwanie si\u0119 od wszelkich relacji, jak wielu w\u00f3wczas my\u015bla\u0142o? Bogactwo muzyki Zachodu wynika z g\u0119stej sieci powi\u0105za\u0144: tony o\u017cywaj\u0105 poprzez odniesienie do tonu podstawowego, skali, harmonii, a rytm poprzez odniesienie do metrum lub miary jako kanwy dla konkretnego zdarzenia rytmicznego.<\/p>\n

Dopiero gdy po 1950 roku tony zosta\u0142y oderwane od wszelkich relacji, gdy zosta\u0142y okre\u015blone jedynie jako pojedyncze zjawiska akustyczne zdeterminowane ich w\u0142a\u015bciwo\u015bciami fizycznymi, sie\u0107 powi\u0105za\u0144 rozpad\u0142a si\u0119. Tony zosta\u0142y poddane narzuconej z zewn\u0105trz sztywnej zasadzie konstrukcyjnej, b\u0119d\u0105cej dalszym rozwini\u0119ciem techniki 12-tonowej, kt\u00f3rej najwa\u017cniejszymi przedstawicielami byli Pierre Boulez i Karlheinz Stockhausen. Wyizolowane tony by\u0142y teraz cz\u0119\u015bci\u0105 systemu, kt\u00f3ry nie by\u0142 zrozumia\u0142y dla s\u0142uchacza, poniewa\u017c tony w tej „muzyce seryjnej” nie mog\u0142y ju\u017c \u017cy\u0107 w\u0142asnym \u017cyciem. Wkr\u00f3tce nawet kompozytorzy zacz\u0119li czu\u0107 si\u0119 ograniczeni w swojej wolno\u015bci przez ten system, poniewa\u017c ich zakres podejmowania decyzji sta\u0142 si\u0119 znikomy.<\/p>\n

Wtedy rozleg\u0142o si\u0119 wo\u0142anie o wolno\u015b\u0107 \u2013 wysz\u0142o ono z ust Amerykanina Johna Cage’a, kt\u00f3ry chcia\u0142 uwolni\u0107 d\u017awi\u0119ki spod w\u0142adzy kompozytor\u00f3w, co by\u0142o zrozumia\u0142e w \u015bwietle systemu seryjnego. Ale i on uwa\u017ca, \u017ce tony s\u0105 uwolnione od wszelkich relacji, a konstruktywny dost\u0119p zast\u0119puje przypadkowymi operacjami. Wynik tonalny \u2013 co szokuj\u0105ce dla konstruktywist\u00f3w \u2013 nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 zbytnio od muzyki seryjnej.<\/p>\n

Mo\u017cna tu dostrzec analogi\u0119 do obrazu istoty ludzkiej, kt\u00f3ra oderwa\u0142a si\u0119 od wszelkich relacji, kt\u00f3ra do\u015bwiadcza siebie jako oddzielonej od innych. Martin Buber pokaza\u0142, \u017ce ego takich ludzi pozostaje puste w \u015brodku, poniewa\u017c indywidualno\u015b\u0107 wzbogaca si\u0119 poprzez relacje.<\/p>\n

Wolno\u015b\u0107 oznacza r\u00f3wnie\u017c: mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyra\u017cania siebie, zdolno\u015b\u0107 do asertywno\u015bci, mo\u017cliwo\u015b\u0107 do\u015bwiadczania siebie jako skutecznego, wolno\u015b\u0107 wypowiedzi, zdolno\u015b\u0107 do kszta\u0142towania w\u0142asnej drogi \u017cyciowej. Muzyka pokazuje, \u017ce do tego potrzebni s\u0105 inni: bez wsp\u00f3lnego j\u0119zyka muzycznego, bez pewnej ilo\u015bci konwencji, to nie dzia\u0142a, bo inaczej nie ma odbiorcy, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by dostrzec wyra\u017cenie siebie i na nie zareagowa\u0107. Z drugiej strony, je\u015bli wszystko, co robisz, to wyra\u017canie konwencji, to jeszcze si\u0119 nie odnalaz\u0142e\u015b.<\/p>\n

Po fazie konstruktywistycznej kompozytorzy chcieli da\u0107 wykonawcom wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119, poniewa\u017c w muzyce seryjnej praktycznie nie by\u0142o dla nich swobody tw\u00f3rczej. Teraz w pewnym sensie mia\u0142o im by\u0107 wolno wsp\u00f3\u0142komponowa\u0107. Mog\u0142o to wygl\u0105da\u0107 tak, \u017ce kompozytor prezentowa\u0142 du\u017c\u0105 liczb\u0119 ma\u0142ych odcink\u00f3w, o kt\u00f3rych kolejno\u015bci m\u00f3g\u0142 decydowa\u0107 sam wykonawca. Ale czy r\u00f3\u017cne wersje, kt\u00f3re s\u0105 teraz mo\u017cliwe, naprawd\u0119 wp\u0142ywaj\u0105 na wra\u017cenia s\u0142uchowe? Nawet gdyby mo\u017cna by\u0142o por\u00f3wna\u0107 kilka, r\u00f3\u017cnice pozosta\u0142yby nieznaczne. A to, czy te wybory pozwalaj\u0105 wykonawcy na co\u015b w rodzaju wyra\u017cania siebie, pozostaje wi\u0119cej ni\u017c w\u0105tpliwe. Ligeti napisa\u0142: „Kompozytorzy s\u0105 na tyle sprytni, \u017ce daj\u0105 wykonawcom tylko pozorn\u0105 wolno\u015b\u0107”.<\/p>\n

Nieco inaczej problem wygl\u0105da w przypadku kompozycji, kt\u00f3re w og\u00f3le nie wyznaczaj\u0105 ton\u00f3w i rytm\u00f3w poprzez notacj\u0119 graficzn\u0105 lub jedynie poprzez s\u0142owne instrukcje. Wykonawcy maj\u0105 wprawdzie wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119, ale pozostaj\u0105 zale\u017cni od zasobu formu\u0142 dostarczanych przez ten „postseryjny” styl muzyczny, kt\u00f3re prawie nie pozwalaj\u0105 na indywidualn\u0105 transformacj\u0119, co wyznacza w\u0105skie granice mo\u017cliwo\u015bci wyra\u017cania siebie.<\/p>\n

Wola i przypadek, sztywna konstrukcja i arbitralno\u015b\u0107 nie s\u0105 alternatywami. W sztuce nie ma miejsca ani na konstrukcj\u0119 narzucon\u0105 d\u017awi\u0119kom z zewn\u0105trz, ani na arbitralne, przypadkowe decyzje. Do jej tajemnic mog\u0105 si\u0119gn\u0105\u0107 tylko ci, kt\u00f3rzy praktykowali cnot\u0119 „dzia\u0142ania bez dzia\u0142ania”. Nawet je\u015bli w Europie nie nazywali tego w ten spos\u00f3b, to wiedzieli o tym. Kompozytor Ermanno Wolf-Ferrari napisa\u0142, \u017ce m\u00f3zg musi by\u0107 „przezroczysty i bezbarwny w momencie tworzenia. Hindusi nazywaj\u0105 ten sam stan serca: posiadanie pustego serca. To znaczy, \u017ce tylko puste serce (pozbawione cz\u0105stkowych interes\u00f3w) mo\u017ce ca\u0142kowicie po\u015bwi\u0119ci\u0107 si\u0119 chwili i w ten spos\u00f3b wynie\u015b\u0107 j\u0105 na tw\u00f3rcze wy\u017cyny!<\/p>\n

Zachodnia kultura zagrozi\u0142a sama sobie z jednej strony poprzez gloryfikacj\u0119 dominuj\u0105cego, przewa\u017caj\u0105cego w sztuce \u201eja\u201d \u2013 jako kult geniuszu \u2013 a z drugiej strony poprzez drug\u0105 skrajno\u015b\u0107 wyrzeczenia si\u0119 subiektywizmu (m\u00f3wiono o \u201eutracie podmiotu\u201d i \u201e\u015bmierci autora\u201d).<\/p>\n

My\u015blenie o sobie w powi\u0105zaniu z innymi i odkrycie na nowo tego „pomi\u0119dzy” aktywno\u015bci\u0105 a bierno\u015bci\u0105 pozwoli wolno\u015bci odnale\u017a\u0107 na nowo w\u0142a\u015bciwe miejsce w sztuce.<\/p>\n","protected":false},"author":920,"featured_media":56320,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"tags":[],"category_":[111060],"tags_english_":[],"class_list":["post-112226","logon_article","type-logon_article","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","category_-art-pl-2"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/logon_article\/112226","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/logon_article"}],"about":[{"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/logon_article"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/920"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/56320"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=112226"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=112226"},{"taxonomy":"category_","embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/category_?post=112226"},{"taxonomy":"tags_english_","embeddable":true,"href":"https:\/\/logon.media\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags_english_?post=112226"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}